“Özgür
Yazılım Özgür Türkiye” Milli Bağımsızlık ve Kalkınma için Özgür
Yazılım
Önsöz
Bu yazıda Özgür Yazılımın milli bağımsızlık ve milli kalkınma ile
ilişkisi ele alınmış, kişi ve kurumlar ile Özgür Yazılım etkileşimi
tasvir edilmiştir.
Yazı genel olarak çeşitli bilimlerden yararlanmakta ve günümüz
koşullarına yönelik öneriler sunmaktadır.
Ayrıca yazıda yapılan güncelleme ile güncel bir konu olan Crowdstike
güncelleme hatası sonucu oluşan ve Windows tabanlı sistemlerin çalışamaz
hale gelmesine sebep olan görev kritik altyapı hizmetlerindeki kesinti
ve özgür olmayan yapay zekanın tehlikelerine dikkat çekilmiştir.
1. Yazılım nedir
yazılım tarihine kısa bir bakış …
Yazılım bugünkü teknolojik ilerleme koşullarında “bilgisayara”
verilen bir dizi yap emri ve komuttur. Biz bu emri veya komutu
“algoritma” yani bizi amaca götüren bir dizi mantıksal yol, yordam ve
yöntem ile göreli olarak insanın anlayabileceği yapay diller(Türkçe
İngilizce vb doğal diller olmayan insan tarafından üretilmiş kurgusal
diller) olan programlama dilleri, bu programlama dilleri ile üretilmiş
metinleri yorumlayan(Python programlama dili yorumlayıcısı gibi) veya
derleyen ve makine koduna dönüştüren bilgisayarın anlayabileceği dile
dönüştüren (C programlama dili derleyicisi GCC gibi) dillerle yazıp
bilgisayara anlatmaktayız. Bilgisayar bu komutları metinleri 1 ve 0’a
dönüştürüp anlamaktadır. Burada mantık bilgisayarın elektronik çalışma
biçimidir. Daha fazla detaya şu an için girmiyoruz.
Malzeme teknolojisinde gelişmeler sayesinde bilgisayar artık cep
telefonu boyutuna inmiştir. Android(Linux kernel), Ubuntu(Canonical
şirketi ve UBports vakfı) GNU/Linux , PureOS GNU/Linux(Purism şirketi
doğrudan Debian GNU/Linux tabanlı) ve başka GNU/Linux mobil sistemler
ile kasa bilgisayar veya laptop(diz üstü bilgisayar) bile kullanmadan
kod yani yazılım üretebilmek mümkün hale gelmiştir.
2. Peki yazılım
günümüzde ne anlam ifade ediyor ?
Yazılım bilgisayarların yaygınlaşması ile her sektöre adapte olan
soyut bir bilim dalı haline gelmiştir. Örneğin finans sektöründe hisse
alım satım işlemleri, kripto para işlemleri, geleneksel bankacılık
işlemleri yani para yatırma ve para çekme gibi kritik işlemler yukarıda
adı anılan mobil sistemler üzerinden cep telefonu uygulaması ile yapılır
hale gelmiştir. Böylelikle iktisat teorisindeki zaman faydası mekan
faydası gibi koşullar gözönünde bulundurulduğunda yazılım bir fayda
aracı haline gelmiştir. “Üretici güçler” açısından ise bir tetikleyici
konumundadır.
Yazılım bu anlamda donanım ve son kullanıcı arayüzü arasında bir
katman ve istenen iş dalına yönelik bir arayüz anlamında ele
alınmalıdır. Bilim dalları, mühendislik dalları, sportif faaliyetler,
tıbbi çözümler, sanatsal dallar ve diğer tüm ekonomik sektörler için bir
yazılım çözümü bulunabilmektedir. Buna yönelik donanım ve yazılımlar gün
geçtikçe yaygınlaşmaktadır.
Dahası artık her şirket Özgür Yazılım ile potansiyel kendi yazılımını
üretebilecek bir yazılım şirketi haline gelmektedir. Buna üniversiteler
ve laboratuvarlar da dahildir. Dolayısıyla yazılım disiplini toplumsal
bütünlük ya da milli birlik için de bir tetikleyici durumundadır.
3.
Özgür Yazılımın temel ilkeleri yazılımı nasıl dönüştürüyor ?
Özgür Yazılım ruhu itibariyle topluluk odaklıdır. Topluluğa bireyler,
öğrenci grupları, kâr amacı gütmeyen organizasyonlar, şirketler,
demokratik kitle örgütleri, devlet kurumları katılabilmektedir. Kimi
zaman bir birey proje başlatır Linus Torvalds gibi bir öğrenci olarak
Linux kernel(donanım sürücülerinin arayüzü anlamında çekirdek ya da
kernel) projesi başlar ve her kesim buna “sahip” çıkar. Kimi zaman
Ghidra (NSA ABD https://en.wikipedia.org/wiki/Ghidra) gibi projeler ABD
devleti kurumlarınca çıkarılır ve toplumda kendisine yer bulur.
Kimin veya hangi kurumun başlattığından bağımsız olarak kaynak koda
erişebilmek, bu kodun uygun bir platformdan yayınlanması bir çarpan
etkisi oluşturmakta ve toplumun ve dünyanın her ülkesine ulaşmakta ve
bir etkileşimi doğurmaktadır.
Kod okunabilir, değiştirilebilir, yeniden dağıtılabilir ve
değiştirilmiş sürümleri yeniden dağıtılabilir ve hatta bu kod
satılabilir.
Bu açıdan Özgür Yazılımın temel ilkelerine bakabilirsiniz. (
https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.tr.html )
4. Özgür Yazılım ve Açık
Kaynak farkı
Özgür Yazılım “Açık Kaynak”tan farklıdır çünkü özgürlük iddiası
pratik kod kalitesi ve benzeri iddiaları olan Açık Kaynak’tan
farklıdır.
1980’li yıllarda Richard Stallman Özgür Yazılım hareketini başlattı
ve bu hareket kendine bir yer edindi. GNU işletim sistemi ve geliştirme
araçları yazıldı.(Kendisi de buna büyük katkı sundu.) Ancak 1990’lı
yıllarda bir de Açık Kaynak hareketi ortaya çıktı. Her ne kadar
birbirlerine benzeselerde odak noktaları birbirinden farklıdır. Özgür
Yazılım daha politik söylemli Özgürlük iddiasında iken, Açık Kaynak
“pratik çözümler” peşinde ve kendi bünyesine katkı çekip kod kalitesini
artırma iddiasındadır.
Açık Kaynak kod hareketi özgür olmayan yazılımlara yeri geldiğinde
sıcak bakabilmekte ve kendi dağıtımlarında özgür olmayan yazılımlara yer
verebilmekte, ancak Özgür Yazılım hareketi Özgür olmayan yazılımların
kendi bünyesinde var olmasından hoşnut olmamaktadır.
5. “Özgürlük Sorumluluktur”
Özgür olmak kodu görünebilir kılmak projeyi başlatmak aslında hepsi
birer sorumluluktur. Bir kere kod yazmak yeterli değildir. Çoğu proje
Linux kernel de dahil olmak üzere tepkisel reaksiyonlar neticesinde yani
“evrimsel” olarak gelişmektedir.
Elbette ilk başlatandan bağımsız birisi ilgili projeyi devam
ettirebilir ancak projeyi kurumsallaştırmanın sorumlulukları vardır.
Test, bakım, belgelendirme ve çeviri ekiplerini kurmak kısaca “topluluk”
yapısına büründürmek bir sorumluluktur. Kısaca “Özgürlük
sorumluluktur.”
Aksi durumda devam etmeyen veya tasarımsal olarak hatalı bir proje
bir kaynak israfıdır. Elbette hobi amaçlı projeler istisnadır. Fakat bir
projenin ne zaman hobi ve öğrenme amaçlı proje halinden ciddi önemli
proje haline dönüp dönmeyeceği de net değildir. Sorun şu ki ben bir
çözüm üreteceğim dedikten sonra desteği kesmek veya projenin
yükümlülüklerini yerine getirmemek bir özgürlükler açısından tavizdir ve
israfa sebeptir. Yani kullanıcıyı ve geliştiriciyi mağdur bırakmak
demektir. Kaynaktan sürekli olarak yararlanmaya son verilmesi
anlamındadır. Bu sebeple “taviz” olarak tanımladım.
6.
Özgürlük kişi ve kurumdan bağımsız altyapılardır yani özgür yazılım hem
kişiye aittir hem de değildir.
Özgür bir yazılım için çeşitli lisanslar yani kullanım şartlarını
belirten metinler mevcuttur. Bunlar temelde iki kategoriye ayrılır.
Birincisi “Copyleft”(yine Copyright ama sadece isim değişikliği var) ve
Permissive(izin veren kaynak kodun kapatılmasına izin veren)
lisanslardır. Birincisi Copyleft kodun sürekli açık ve özgür kalmasını
sağlamaya çalışırken Permissive lisans ise üreticinin ismi saklı
kalmakla birlikte kodun kapatılmasına izin vermektedir. Ancak bu ikinci
aşamada özgürlüğün kaybıdır ve topluluğun projeden yalıtılması anlamını
taşır.
Bu kurumsal davranış açısından şu anlamı taşır. Copyleft varsa
devamlılık var, Copyleft yerine Permissive varsa proje “sallantıda”
demektir. Olası güvenlik açıklarına da gebedir.
7.
Kurumlara yönelik özgür yazılım bu kapsamda devamlılığı sağlar.
Bir genel proje kullanıldığında eğer genel proje devam etmezse kurum
içi kullanıcı ve geliştiriciler bunu devam ettirebilir. Ama özel mülk
yazılımda genel proje biterse kurum mağdur olur. Bağımlılık telafi
edilemez. Çünkü tek taraflı bir dayatma ve geliştirici dağıtımı vardır.
Bu özel mülk yazan şirket tarafından kullanana doğrudur.
Bu sebepten kalkınma ve kurumsal geleneğin devamı için Copyleft
tercih edilmelidir. Çünkü kod sürekli özgür olduğundan yeni personel
geldiğinde , yeni hükümet kurulu(bakanlar ve bürokratlar geldiğinde)
geldiğinde eski projeyi devam ettirebileceklerdir. Ancak Özel mülk veya
permissive lisanslı dolayısıyla potansiyel Özel mülk yazılımda gelenek
takip edilemez.
8. Milli Ekonomi ve Milli
Yazılım
Milli Yazılım milli devlet ve milli ekonomi kamu, özel , her ölçekte
işletmeler ve girişimler ve çok ortaklı işletmeler veya hangi açıdan
bakılırsa bakılsın tüm ekonomik birimler arasında iletişimi herkes
tarafından görülebilir veya özel ( gizli ama özgür geliştirmeyi ) özgür
yazılımla sağlamak; hizipleşmeyi ve demokratik olmayan yapılanmaları
engeller. Dolayısıyla Milli egemenlik ve demokrasi konusudur.
Milli Ekonomi bütün bu adı anılanlar kapsamında öncelikle milli
ölçekte “kapalı ekonomi”(dış ticaret olmaksızın) modelinde kalkınabilmek
için ve sonrasında yurtdışına ticaret yapabilmek için Özgür Yazılımla
birlikte var olmalıdır. Çünkü ekonomideki her bir parçayı, tarım,
hizmet, savunma sanayii, genel sanayi, küçük esnaf her boyuttan
işletmeyi harekete geçirebilmek için en asgari sermaye gereksinimi Özgür
Yazılım sağlamaktadır.
Çünkü Özgür Yazılım kaynağa erişim vermektedir ve zorunlu bir lisans
bedelinden ilgili kişi, girişimci şirket ve kurumu kurtarmaktadır.
Sadece asgari bir minimal tutar ile yatırıma başlanabilmektedir.
Bugün bir internet sitesi barındırma hizmeti aylık olarak 25 Türk
Lirası 150 Türk Lirası arasında değişebilmektedir. Senelik alan adı
kiralamak örneğin .xyz için 100 Türk Lirası altında başlangıç fiyatı ve
500 Türk Lirası civarında bir yenileme tutarı ile var olmaktadır.
Elbette teknolojiye göre bu tutarlar değişmektedir fakat bu masrafı
vermek kişiye veya kuruma bir girişim imkanı sağlar, fiziki mekana bağlı
bir ofisten kat be kat daha ucuz ve internet sayesinde tüm dünyaya açık
bir altyapı sağlar. Klasik kargo alım ve benzeri işler için bir ofis
gerekecektir. Ancak biz burada bir iş kurmak için gereken temel masrafı
anlatmaktayız.
9.
Hastanelerde, ulaşımda, polis, orduda veya görev kritik diğer
altyapılarda Özgür Yazılım kullanmak hayati önem taşır.
Silahlar bizi bir süre onra yarı yolda bırakabilecek firmalara ve
onların yazılımlarına göre kodlanamaz. Tıbbi cihazlar, ve ilaçların
formülleri ve ilaç üretimleri, gıda sektörü, ulaşım ağı da öyle …
Ordu için Özgür Yazılım verilerin dışarı sızdırılmasını engeller
verilerin veriyi tutan yazılımların Ordu personeli tarafından kontrol
edilmesi sayesinde … Aksi durumda Özgür olmayan bir sistem arka
kapılar(yani güvenlik açığı özel mülk yazılımcının gizli erişim yetkisi)
barındıracak bir potansiyel olduğundan çevrim dışı kullanılan
bilgisayarlar veya özel yalıtılmış bir ağ intranet vb kullanılsa bile
bir şekilde tacize açık olacaktır. Çünkü kaynağına erişilemeyen her
yazılım üreticinin keyfiyetine tabidir ve ne zaman ne yapacağı
bilinemez. Adobe firmasının Venezüela için lisans iptali örnek
verilebilir.
(https://t24.com.tr/haber/adobe-abd-hukumetinin-karari-nedeniyle-venezuela-daki-tum-kullanici-hesaplarini-kapatti,843236)
Hele savaş zamanında bir bombanın atılması , koordinatların
belirlenmesi, veya silahın ilk ateşlenmesi sırasında bile tutukluk
yapması ihtimali bizi kendi kontrolümüzde olması gereken Özgür
Yazılımlara mecbur etmektedir.
Özgür Yazılım polis, ordu, kamu veya özel şirket içinde kendi
bünyesinde geliştirilebilir ve dağıtılabilir. Yukarıda belirtildiği gibi
genel bir Özgür Yazılım da alınıp kullanılabilir veya biz kendimiz
sıfırdan bir Özgür Yazılım yazıp bunu yine Copyleft ile lisanslayıp
gelen giden her yeni personel ile yeniden ve yeniden yazıp yaşatabilir
ve geliştirip kullanabiliriz.
Özgür yazılım özetle ürün kullanımında ve geliştirmede devamlılık,
ürüne hakimiyet, açıklık ve şeffaflık ile birlikte gerçek gizliliği
beraberinde getirmektedir.
10. Crowdstrike’ın öğrettikleri
Crowstrike bize ilk olarak şunu öğretti : elimizde kaynak kodu
olmayan bir yazılım bünyemizde olduğunda sistem “bizim” olmaktan çıkar.
Sisteme kontrol amacıyla müdahele eden biz değil bizim yerimize güvenlik
sağladığını söyleyen ancak bizim sistemimizi istediğinde taciz
edebilecek bir şirket olur.
Çözüm kaynak kodu elimizde olan, belgelendirmesi düzgün, yazılım test
döngüsü düzgün planlanmış ve aktif bakımı yapılan bir güvenlik yazılımı
ağı oluşturmaktır. Böyle olsaydı belki bu Crodwstrike veya benzeri bir
olay hiç yaşanmazdı veya hizmet alan vatandaşlara en az zaman kaybı
belki on beş dakika gibi bir sürede ayağa kalkan bir altyapı ile çözüm
getirebilirdik.
11. Yapay Zeka ikinci
Crowdstrike olmasın !
Yapay zeka’nın başlı başına en kritik konusu “veri toplamak” ve bu
verilerle makine öğrenimi , eğitim gerçekleştirerek geliştiricilere ve
son kullanıcıya bir arayüz oluşturmaktır. Kritik soru şu : kim kimden
yani nereden veri topluyor ?
Genel olarak özgür olmayan yazılımlar ücretsiz adı altında sunulur
ancak ücreti biz kendi verilerimizin şirketlere satılması karşılığında
daha tehlikeli olarak ödemiş, bu bedeli ödemiş oluruz.
Örneğin Microsoft Recall teknolojisi açıkça Windows bilgisayarlardan
ekran görüntüsü ve diğer formatlarda veri alacağını belirtmiştir. Bu
düpedüz bilgi güvenliği ihlalidir.
Fakat Microsoft’un bu yazılımına cevap olarak kendi bilgisayarımızda
özgürce çalıştırabileceğimiz (https://github.com/openrecall/openrecall)
OpenRecall teknolojisi geliştirilmiştir. Böylece kendi geçmişimiz kendi
kontrolümüzde olmaktadır.
Eğer ki yapay zeka son kullanıcının ve geliştiricilerin kontrolünde
olmazsa insanlığın en büyük keşfi olmayacak tam tersi en büyük belası
olacaktır. Ve kapitalist sistem için pazarlama aracı olmaktan öteye
geçmeyecektir. Örneğin nasıl ürün önerisi verebilirim gibi sorulardan
öteye geçemeyecektir.
Halbuki tüm bilimsel gelişmeler Özgür Yazılım ile yazılmış bir yapay
zeka sayesinde hem çoğulcu bir etki bırakacak ve demokrasiyi
güçlendirecek, hem de üretici güçlerin tekeller tarafından tehdit
edilmesini engelleyecek her milletin kendi kalkınma yolunu çizmesine
yönelik milli bir yol açacaktır.
12. Güçlü Devlet Güçlü Millet
Milli ve egemen bir devlet anayasa ile demokrasiyi koruduğu gibi yine
politik yoldan Özgür Yazılımı destekleyebilir. Bugün pek çok devlet
tarafından desteklenen GNU/Linux dağıtımları vardır. Örneğin bizim
ülkemizde Pardus GNU/Linux vardır. Rusya’da Astra GNU/Linux vardır.
Bu acil bir durumda Crowdstrike krizinde Özgür Yazılım kullanılması
durumundaki gibi on beş dakika ve benzeri bir süre içerisinde sorunların
çözüldüğü, sistemin devlet kurumlarınca kontrol edildiği bir altyapı ve
ağ getirmektedir.
Milli Eğitim, hastaneler, ulaşım ağı, finans işlemleri ve diğer görev
kritik altyapılar güçlü ve özgür bir yazılım gerektirir. Çünkü kontrolü
elde tutmanın tek yolu Özgür Yazılımdır.
ÖZET
Bu yazıda yazılımın ne olduğu, günümüzdeki yaygınlığı ve önemi, Özgür
yazılımın ve Açık kaynağın ne olduğu, Özgürlüğün getirdiği
sorumluluklar, Bir Özgür Yazılımın nasıl ve kim tarafından başlatılıp
sonrasında nasıl benimsendiği, milli kalkınma ve milli bağımsızlık için
neden Özgür Yazılımın gerekli olduğu, Görev kritik kurumlarda örneğin
hastahenelerde, polis ve orduda neden sadece Özgür Yazılım kullanılması
gerektiği, Crowdstrike vakası ve genel olarak yapay zekanın gelişmesi
gibi konular açısından ele alındı. Görev kritik sistemlerin denetlenmesi
daha detaylı anlatıldı.
Bu yazı yazarı Mert Gör’dür yazı değiştirilmediği sürece kopyalanıp
yeniden dağıtılabilir. Lisansı CC BY-ND 4.0 veya sonrasıdır.
Yazı Teori dergisine .pdf .txt .odt .docx formatlarında
sunulmuştur.
-
Yazım tarihi 18 Temmuz 2024 Perşembe Saat 19:00 Türkiye
İstanbul -
Güncelleme 22 Temmuz 2024 Pazartesi saat 21:00 Türkiye İstanbul,
Crowdstrike ve Yapay zeka konusu eklenmiştir.
Kaynaklar veya bakılması gereken yerler
Free Software Foundation (https://fsf.org)
GNU web sitesi (https://gnu.org)
Linux Foundation (https://linuxfoundation.org)
Open Source Initiative (https://opensource.org/)
Ghidra (https://ghidra-sre.org/)
Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page ve
https://tr.wikipedia.org/wiki/Anasayfa)
T24
(https://t24.com.tr/haber/adobe-abd-hukumetinin-karari-nedeniyle-venezuela-daki-tum-kullanici-hesaplarini-kapatti,843236)
Lisans metni :
https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/deed.tr
About the Author
